ان قاتلوکم فاقتلوهم (وارد جنگ شدند پس هرجا آنان را یافتید، بکشید)
رحلت نبی اعظم (ص) - نشست (چرا دعوا داریم؟) - 1404
بسمالله الرحمن الرحیم
هفده آیه از سوره احزاب، مربوط به نبرد احزاب یا عملیات دفاعی خندق است و در هر آیه دستکم چند نکته در مورد ارتباط معنویت با سیاست، معنویت با سبک زندگی، و معنویت با واقعیت وجود دارد. این آیات فقط قصه گذشته نیست، بلکه همچنان الگوی آینده است؛ که همین امروز در جامعه ما عیناً دارد تکرار میشود. کسانی که نمیدانند له و علیه چه کسانی هستند؟ و هم افراد بیطرف.
در جنگ احزاب، تمام احزاب و جناحهای ضد پیامبر و ضد اسلام که خود آنها از قبل با هم مشکل و دعوا داشتند و گاهی سر منافع اختلاف داشتند، همه با هم متحد شدند و گفتند دشمن مشترک و اصلی ما، ایشان و مسلمانان هستند که همینطور از گامهای کوچک شروع کردند و حالا در مدینه یک امت و حکومت تشکیل دادهاند و دارند به سراسر جزیرةالعرب پیام میدهند و دیگر نمیشود با این افراد مدارا کرد. در درگیریهای گذشته هم عمدتاً اینها پیروز شدند؛ گرچه ضرباتی هم که خوردند و شهدایی هم که دادند، اصلاً باعث نشد که این افراد متزلزل بشوند، بترسند و بگویند دیگر بس است! آنها همینطور محکم دارند ادامه میدهند پس باید برویم و ریشه این افراد را بزنیم! به مرکز آنها در مدینه حمله کنیم، پیامبر آنها را یا بکشیم یا او را اسیر و ذلیل کنیم، او را مجبور کنیم به این که اعتراف کند اشتباه کردم، تندروی کردم، و او را تحقیر کنیم! از مسلمانان هم هر کس مقاومت کرد و جدی بود، همه آنها را به همراه خانوادههای آنها قتلعام میکنیم و خانههای آنها را بر سر آنها خراب میکنیم و این حرکت ما سرنوشتساز خواهد بود. جنگ و نبرد را یکسره میکنیم؛ زیرا دیگر بس است. این افراد سیزده سال در مکه موی دماغ ما بودند، الان هم که چند سال است آنها در مدینه به یک قدرت تبدیل شدهاند؛ ما میرویم تا کار این افراد را یکسره کنیم. اینها ولکن نیستند و با مبانی ما، با منافع ما، با حکومت و اقتدار ما، با سرمایههای کلان ما، با بردهداری ما، دزدیهای ما، رباخواری ما، و با بتپرستی و خرافات ما هرگز سازش نخواهند کرد. وقتی ما میدانیم این افراد ولکن نیستند، برویم دیگر ریشه آنها را بزنیم! دو- سه بار هم این تعبیر «احزاب» در همین سوره آمده است.
این رویداد، بزرگترین حمله دشمن به اسلام و مسلمین بود؛ بزرگترین جنگی با بیش از ده هزار نیرو که اصلاً در جزیرةالعرب سابقه نداشت؛ هم مشرکین در مکه و قبایل دیگر، هم یهود که صاحب نفوذ و ثروت بودند و در پشت جبهه مسلمین قرار داشتند، و هم منافقین که بخش عظیمی از کسانی که در مدینه بودند و تظاهر میکردند و میگفتند ما مسلمان هستیم، ولی هیچ اعتقادی نداشتند. چون اکثریت مردم با پیامبر بودند و مدینه در اختیار مسلمین بود، آنها میگفتند: ما هم مسلمان هستیم، ما هم با شما هستیم و ما با آنها مخالف هستیم، ولی هم دل آنها با دشمن بود و منتظر بودند و آرزو میکردند که یک وقتی دشمن حمله کند و این مسلمانها از بین بروند، و هم با دشمن همکاری میکردند و ارتباط مخفی داشتند. آنها به دشمنان اطلاعات میدادند و تشویق میکردند که شما حمله کنید، ما هم از پشت جبهه حمله میکنیم تا با هم ریشه اینها را بکنیم و از دست این مسلمانها خلاص شویم. حتی در شرایط خاص، عملیات روانی، شایعهپراکنی، جنگ نرم، جنگ سرد و جنگ رسانهای راه میانداختند تا با تحت تأثیر قرار دادن افکار عمومی و پخش شایعه، مردم را بترسانند، خانوادههای شهدا را بترسانند و مجاهدین را متزلزل کنند که آی بدبخت شدیم! آی دشمنان آمدند! این بار دیگر مثل دفعات قبل نیست؛ پدر شما را درمیآورند، پس فرار کنید! و به خانوادهها میگفتند شوهر و پسرت باید برگردد؛ این جنگ عاقبت ندارد و هر کس برود کشته میشود. بزرگترین لشکر آمده است و اصلاً تا به حال این تعداد نیرو نیامده بودند!
یک جنگ عجیبی بود که در آن، از پشت جبهه گروههای مسلماننما در داخل مدینه و یهودیان سرمایهدار و صاحبان قدرت و نفوذ، و از بیرون هم مشرکین همه با هم آمدند. آنها با امپراتوری روم هم ارتباط داشتند؛ یعنی بیگانگان هم از خارج داشتند به آنها کمک میکردند و کل احزاب متحد شده و آمدند. این رویداد بزرگترین جنگ و بزرگترین حمله تا آن زمان بود. به آن جنگ خندق میگویند، چون پیامبر اکرم(ص) با اصحاب مشورت کردند که به نظر شما چه کنیم؟ به لحاظ تاکتیک جنگی چه چیزی به ذهن شما میرسد؟ ایشان خواستند همه مشارکت کنند و همه خود را صاحب کار بدانند. پیشنهادهایی داده شد تا این که جناب سلمان یک پیشنهاد ایرانی داد و گفت: وقتی در ایران برای ما چنین وضعیتی پیش میآید و دشمن با تعداد زیادی نیرو میخواهد به شهر حمله بکند، ما جاهای خاص را خندق و کانال میکنیم تا نیروی سوارهنظام آنها نتواند سریع پیشروی کند؛ سرعت آنها را میگیریم و بعد آنها را پخش میکنیم و به آنها ضربه میزنیم. پیامبر اکرم(ص) فرمودند: این نظر سلمان، نظر خوبی است. ما همین تکنیکی را که ایرانیها به کار میبرند و این سبک جنگ ایرانی را در این بزرگترین حمله دشمن به کار میبریم و فرمانده خط و میدان هم خود سلمان باشد. در واقع پیامبر اکرم(ص) در برابر بزرگترین حمله دشمن، از طریق سلمان فارسی این تاکتیک نبرد خندقها و خاکریزها را تأیید کردند و فرمودند: «این روش خوبی است.» قرار شد خود سلمان آموزش بدهد که چطور خندق را به روش ایرانیها حفر کنند و کار را مدیریت کند. تیمهای دهنفره تشکیل شد و خود پیامبر هم در یکی از تیمها مشغول کار شدند. مسلمانان بحث کردند که سلمان عضو کدام تیم باشد و پیامبر فرمودند: ایشان عضو تیم خود من است.
سلمان کنار خود پیامبر بود و ایشان میفرمودند: شما نظارت کن و ببین که آیا این کانالها و خندقها را درست حفر میکنند یا خیر.» همین خندقها واقعاً جلوی هجوم دشمن را گرفت. دشمنان وقتی آمدند، تا آن زمان چنین چیزی ندیده بودند و وقتی رسیدند، گفتند: این چیست که این افراد کندهاند؟ عرب اینگونه نمیجنگد که پشت گودال پنهان شود. بعد یکی گفت: این سبک ایرانیها است. یک فرد ایرانی از یاران نزدیک و از ردههای اصلی اصحاب او است و من فکر میکنم او این روش را به این افراد یاد داده است که پشت گودال پنهان شوند. یک فرد ایرانی میان آنها است و او این را به آنها گفته است؛ وگرنه ما عربها اینگونه نمیجنگیم. یعنی تکنیک و تاکتیک سرشان نمیشد و خیال میکردند اگر همینطور سرشان را پایین بیندازند و بروند، این کار یک جنگ قهرمانانه است! همان افرادی که از خندق پریدند و به این طرف آمدند و از پهلوانان قوی آنها بودند، حضرت علی(ع) سروران آنها را کشت و این کار باعث شد که آنها بترسند. مدینه در تحریم و محاصره کامل بود؛ آب و غذا اصلاً نمیآمد؛ برق و اینترنت قطع بود؛ در مدینه بنزین نبود؛ ماشینی نبود که این طرف و آن طرف برود؛ خانهها تاریک شده بود؛ غذا نبود و هر چه هم بود بسیار گران بود و پیدا نمیشد. جوّسازی و شایعهپراکنی شدیدی هم وجود داشت که آی آمدند بدبخت شدیم! حالا دیدید با این شعارهایی که دادید، چه غلطی کردید؟ حالا همه ما بدبخت شدیم. یک عدهای هم واقعاً ترسیدند. این آیات میفرماید که یک عدهای واقعاً ترسیدند و گفتند عجب غلطی کردیم که دنبال این پیامبر راه افتادیم! او مدام از خدا، بهشت، فرشتگان، پیروزی، «نَصْرٌ مِّنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِیبٌ» و این که ما پیروز هستیم سخن گفت. ما هم باور کردیم، دستپاچه شدیم و دنبال این راه افتادیم. عقل ما نرسید که داریم با همه درگیر میشویم؛ همه آمدند، آیا ما یکنفره به جنگ آنها برویم؟ ما بیخودی دنبال این راه افتادیم و او ما را فریب داد. او و خدای او ما را فریب دادند: «مَّا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا»»؛ چنانکه در آیات بعدی آمده است.
حالا من به بعضی از کلیدواژههایی که در برخی از این آیات آمده و امروز هم بسیار مهم است و باید مورد توجه قرار گیرد، سریع اشاره میکنم.
در آیه اول سوره احزاب، به دو دلیل به آن جنگ احزاب یا جنگ خندق میگویند: جنگ خندقها و جنگ همه جناحها علیه اسلام. این بزرگترین حمله دشمن و حامیان داخلی آن علیه اسلام بود. «أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ. یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ»، خدای متعال به پیامبر میفرماید: «اتَّقِ اللَّهَ»؛ یعنی تقوا داشته باش. بسیار جالب است که خداوند به پیامبر خود میگوید: تقوا داشته باش و به وظیفه خود عمل کن. «وَلَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ وَالْمُنَافِقِینَ»؛ کافرانی که اصلاً با شما دشمن هستند و شما را قبول ندارند، مدام به شما دستور میدهند، پیشنهاد میدهند و میخواهند خواستههای خود را تحمیل کنند؛ مانند مذاکرات تحمیلی که در آن میگویند هر چه ما میگوییم، شما باید عمل و اطاعت کنید.
منافقین هم عدهای در میان خود شما مسلمانان هستند که اصلاً با شما همراه نیستند، بلکه تظاهر میکنند و ادا درمیآورند و با آنها هستند. آنها هم مدام به عنوان مشورت و حسن نیت خط میدهند که ما میخواهیم مشکل حل بشود و خدای ناکرده جنگ و درگیری رخ ندهد؛ و مدام پیام میآورند و پیام میبرند. تقوا داشته باش، قوی باش و بر خودت مسلط باش. در برابر آن تهدیدها، تطمیعها، وسوسهها و پیشنهادها، مطلقاً پای خود را نلرزان و کوتاه نیا. «لَا تُطِعْ»؛ دنبال این افراد راه نیفت. نه کافران خیر تو را میخواهند و هرچه آنها میگویند، برنامهای برای ضربه زدن به شما دارند. به دشمن خوشبین نباش؛ اگر او میگوید این کار را انجام بده، یعنی آن کار را انجام نده! همانطور که الآن به ما میگویند شما باید موشکهای خود را کلاً تحویل بدهید و باید فلان کار را بکنید. برای چه باید تحویل بدهیم؟ یعنی میگوید موشکهایتان را تحویل بدهید تا ما بتوانیم به شما ضربه بزنیم و شما ضربه بخورید و نتوانید پاسخ بدهید! مثل کسی که میخواهد شما را بزند، میگوید آن چوب را کنار بگذار، من با تو کاری ندارم، در حالی که در دست خودش چهارتا چاقو هست! خب برای چی من باید چوبم را کنار بگذارم؟ که تو بیایی من را بزنی؟! «لَا تُطِعْ»؛ درست است که این رویداد بزرگترین هجوم و محاصره است و تاکنون چنین خطری نبوده است و بزرگترین لشکرکشی است و همه احزاب داخلی و خارجی، دشمنان و دوستنمایانی که میان خودتان هستند، همگی با هم سازماندهی شدهاند و میخواهند این بار ریشه شما را بزنند؛ اما ای پیامبر، تقوا داشته باش. اینجا بیتقوایی یعنی چه؟ یعنی تسلیم پیشنهادها و وسوسههای دشمن شدن؛ این امور عین بیتقوایی است. یعنی سازشکاری با دشمن، وادادگی، و پذیرفتن تهدیدها و تطمیعهای او بیتقوایی است. «اتَّقِ اللَّهَ»؛ تقوا داشته باش و از خداوند حساب ببر؛ زیرا طرف حساب تو تنها خداوند است. بعد از تقوا چه کار کنیم؟ «لَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ وَالْمُنَافِقِینَ»؛ به هیچ وجه نه از دشمن و نه از نفوذیهای آنها در میان خودتان اطاعت نکن. پیشنهادهای آنها گرچه در ظاهر صلحآمیز و دوستانه است، اما در باطن میخواهند ریشه شما را بزنند؛ پس به هیچ وجه سازش نکن.
«إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلِیمًا حَکِیمًا». تقوای کدام خدا؟ کدام خدا دارد با تو سخن میگوید؟ آن خدایی که علیم و حکیم است. علیم یعنی همهچیزدان و حکیم یعنی کاردرست. خداوند بر اساس علم و حکمت این سخن را به تو میگوید. تسلیم آنها نشوید، نترسید و وا ندهید. معنای تقوا هم روشن شد: تقوای مقاومت و هوشیاری در برابر خدایی که علیم و حکیم است. اگر شما اهل علم و حکمت هستید، بفهمید؛ و اگر در امور دینی و سیاسی آگاهی دارید، بفهمید که نباید وا بدهید و نباید دنبال این افراد راه بیفتید. اگر به شما دستور میدهند، برابر آنها بایستید؛ اگر پیشنهاد میکنند، مقاومت کنید و به آنها محل نگذارید؛ اگر تهدید میکنند، سازش نکنید؛ و اگر شما را تطمیع میکنند، فریب نخورید. «اتَّقِ اللَّهَ»؛ این همان تقوای سیاسی و جهادی است. پیشنهادهای این افراد را قبول نکنید، به هر چه میگویند با بدبینی نگاه کنید و برخلاف گفتههای آنها عمل کنید.
امام(ره) یک وقتی فرمود: هر وقت دیدید دشمن دارد از شما تعریف میکند، بدانید خطایی کردهاید و دارید منحرف میشوید؛ زیرا آنها خودشان منحرف و فاسد هستند. چرا باید از برخی از شما خوششان بیاید؟ برای این که آن افراد دچار مشکل شدهاند. وقتی شیطان لبخند میزند، یعنی شما دارید از خدا دور میشوید. خود ایشان هم میفرمود: «من در برخی از تصمیمهایی که میگرفتم، وقتی میدیدم دشمن خیلی اصرار میکند که فلان کار انجام نشود، دقیقاً همان کار را انجام میدادم. مثلاً در زمان شاه پهلوی، وقتی دستگاه حکومت و ساواک میگفت نباید این کار را بکنید و میدیدم روی آن اصرار دارند، دقیقاً همان کار را انجام میدادم؛ چون میفهمیدم آنها برنامهای دارند. چرا اینقدر اصرار میکنند که کاری انجام نشود؟ معلوم میشود که از همانجا ضربه میخورند و میخواهند به ما ضربه بزنند. این نکته یکی از الهامات این آیه است.
ماجرا از این قرار بود که پس از جنگ احد که مسلمانان ضربه و شکستی خوردند و شهدای زیادی دادند، مدتی گذشت و ابوسفیان گفت: الآن بهترین زمان است که برویم و با او مذاکره کنیم؛ زیرا ما در آخرین عملیات پیروز شدیم الآن ما در موضع قدرت هستیم و او در موضع ضعف قرار دارد؛ پس با او مذاکرهای بکنیم و از او امتیازاتی بگیریم. آنها به پیامبر اعلام کردند: ما یک هیئتی هستیم و میخواهیم به مدینه بیاییم و پس از آن جنگ احد که کردیم و شما شکست خوردید، میخواهیم بیاییم تا مذاکرهای بکنیم و ببینیم چه میشود. ابوسفیان و چند نفر از ردههای نخست دشمن به مدینه آمدند و چند چیز خواستند؛ و آن چیزهایی که خواستند به این معنی بود که آنها آمده بودند تا امتیاز بگیرند. آنها دو - سه پیشنهاد بد به پیامبر دادند، چرا که فکر میکردند الآن ضربه زدهاند و زمان امتیاز گرفتن است و ایشان کوتاه میآید. پیامبر اکرم (ص)ناراحت شدند و چند نفر از مسلمانان حتی آمدند و برنامهریزی کردند و گفتند: «این ابوسفیان که اینهمه جنایت میکند، با پای خود به اینجا آمده است؛ هنگامی که دارند میروند، ما به بیرون شهر برویم و به آنها ضربه بزنیم و آنها را بکشیم؛ چرا که اینها این همه انسان را کشتهاند.
از آن طرف، یهودیان مدینه، مشرکان مکه و منافقین مدینه که عرض کردم همه با هم ارتباط پنهانی داشتند، در سال پنجم هجری برای همین جنگ خندق متحد شدند. یک نکتهای که مفسران به آن اشاره کردهاند من بخشی از آن را خدمت شما یادآوری و عرض میکنم، این است که جالب توجه است که خداوند میفرماید: «یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ». در لغت عرب، اگر بخواهند با فردی مستقیماً و تنها با خود او سخن بگویند، میگویند: «یا فلان» و تعبیر «أَیُّهَا» را به کار نمیبرند؛ ولی وقتی میگویند: «أَیُّهَا» یا «یَا أَیُّهَا»، یعنی میخواهند علنی و با صدای بلند با تو سخن بگویند تا همه آنچه را که من به تو میگویم بشنوند. مانند این است که من با فردی آهسته بگویم: «آقای فلانی»؛ اما «أَیُّهَا» یا «یَا أَیُّهَا» بدینگونه است که با صدای بلند خطاب میکنند تا همه شما متوجه شوید: «ای آقای فلانی، فلان». این معنای «یَا أَیُّهَا» است. «یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ» یعنی خداوند آشکار و علنی، و نه به شکل خصوصی، به پیامبر میفرماید تا همه شما بشنوید؛ ای مسلمانان، همه بشنوید که خداوند به رسول خود میگوید تقوا داشته باش، دنبال دشمن راه نیفت، تسلیم نشو، سازش نکن، مقاومت کنید و هوشمندانه و قاطع و قوی بایستید. این خودش یک نکته است؛ یعنی مخاطب پیامبر و همه هستند و همه مسلمانان باید بشنوند که خدا به رسول خود این سخن را فرمود. دیگر این که خداوند حتی به پیامبر اکرم(ص) با آن عظمتش هم میفرماید: ««اتَّقِ اللَّهَ»؛ تقوا داشته باش.» بسیار جالب است که فردی که الگوی تقوا است، خدا حتی او را موعظه میکند و ایشان هم میفرمایند: من هم به موعظه احتیاج دارم. وقتی خداوند علنی به ایشان میگوید، یعنی به همه ما دستور میدهد؛ وقتی با صدای بلند به ایشان میفرماید که تسلیم فشار دشمن نشوید.
آنها وقتی از مذاکره سخن میگویند دروغ میگویند، وقتی از معامله سخن میگویند دروغ میگویند، و قراردادی هم که امضا میکنند دروغ میگویند.» ما همه اینها را دیدیم؛ دشمن قرارداد امضا کرد و بعد آن را پاره کرد؛ در مذاکره بعدی، در حالی که مشغول مذاکره بودند، حمله، جنگ و ترور به راه انداختند؛ بعد خودشان گفتند: ما از همان زمانی که میگفتیم مذاکره، داشتیم آماده جنگ میشدیم و ما بیست سال است که برای این موضوع نقشه میکشیم. قرآن هزاروچهارصد سال پیش این حقایق را بیان میفرماید و میگوید آنها دروغ میگویند، سادهلوح نباشید؛ اگر مخالفت بکنید، میگویند اینها جنگطلب هستند و جنگ میخواهند! نه، آنها دروغ میگویند. مستکبر تا تودهنی نخورد کوتاه نمیآید. اگر تودهنی نخورد، هرگز کوتاه نمیآید. همین موشکهایی را که ایران به اسرائیل زد، اگر ما نداشتیم یا نزده بودیم، ما را رها نمیکردند و سر دوازده روز نمیگفتند بسیار خوب، آتشبس! آنها تودهنی خوردند؛ وگرنه اگر دنبال این افراد بروید، پدر شما را درمیآورند و همان کاری را که با غزه کردند، هزار برابر آن را با ما انجام میدهند.
نکته دیگر این است که خداوند ابتدا میفرماید: «اتَّقِ اللَّهَ» و بعد میفرماید: «وَلَا تُطِعْ»؛ یعنی این کلام دستکم دو پیام دارد: اول این که تقوا با اطاعت از کفار و مستکبران جمع نمیشود؛ چرا که میفرماید: «اتَّقِ اللَّهَ»؛ تقوا داشته باش؛ و بعد میفرماید: «وَلَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ وَالْمُنَافِقِینَ»؛ از این افراد اطاعت نکن. این سخن پاسخ افرادی است که میگویند: «ما تقوا داشته باشیم، مقدس و اهل معنا باشیم؛ حال اگر تسلیم دشمن هم شدیم مهم نیست. یعنی میگویند ما تقوا داریم، به زیارت و عزاداری میرویم، نماز میخوانیم، مذهبی هستیم و کارهای خیر و عامالمنفعه انجام میدهیم، اما از کفار و منافقین هم اطاعت میکنیم؛ یعنی در برابر آنها نمیایستیم و اجازه میدهیم آمریکا، شاه و اسرائیل بیایند دستور بدهند، حکومت کنند و هر کاری میخواهند انجام دهند، در حالی که ما کارهای خیر انجام میدهیم.
این آیه میفرماید هر کس به هر نحوی که اطاعت کند و تسلیم استکبار و کفر شود، او بیتقوا است و اگر تقوای شخصی هم داشته باشد، باز هم بیتقوا است. خداوند به پیامبر(ص) میفرماید تقوا داشته باش و تسلیم نشو؛ تکلیف بقیه هم کاملاً روشن است. این یک پیام است که تقوا و اطاعت از کفار و منافقین با یکدیگر جمع نمیشود و آن تقوای شخصی به کار او نمیآید.
حالا از زاویه دیگر به این مسئله نگاه کنیم: از آن طرف آیه میفرماید که شما بدون تقوا نمیتوانید مقاومت کنید. یعنی ممکن است شما نخواهید از دشمن اطاعت کنید و نخواهید تسلیم شوید، ولی بدانید که اگر تقوا نداشته باشید، تسلیم خواهید شد. شرط مقاومت و ایستادگی در برابر دشمن این است که انسان معنویت، ایمان و تقوا داشته باشد؛ وگرنه اگر فردی صرفاً چهرهای سیاسی باشد و تنها سخنان سیاسی بر زبان بیاورد ولی سخنان او ریشه معنوی نداشته باشد و تقوا نداشته باشد، توان مقاومت نخواهد داشت. او حتی ممکن است در دورهای مبارزه و نبرد کند، اما سرانجام تسلیم خواهد شد. ما هر دو گروه را در جامعه داریم و در آن دوران هم وجود داشتهاند؛ هم افرادی را داریم که تصور میکنند باتقوا و مذهبی هستند، اما شاه، آمریکا، صدام و اسرائیل بر شما حکومت میکنند. خداوند میفرماید: «وَلَا تُطِعْ»؛ از اینها اطاعت نکنید. ولی آنها میگویند: خیر، ما به این امور کاری نداریم؛ ما با سیاست و موضوع اطاعت از کفار کاری نداریم و این مسائل مربوط به دوران پس از ظهور امام زمان است؛ ما صرفاً تقوا پیشه میکنیم و به تکالیف مذهبی شخصی خودمان میپردازیم. همین الآن مگر از این افراد نداریم؟ در آن دوران هم حضور داشتند و گفتند به ما گفتید مسلمان باشید؛ اطاعت از دستور عبادت به روی چشم، حرف درستی است؛ گفتید عمل خیر انجام دهید، قبول؛ اما چرا میخواهید ما را با کفار و منافقین روبهرو کنید؟ «وَلَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ وَالْمُنَافِقِینَ»؛ با این افراد دربیفتیم و مقاومت کنیم تا اکنون ده هزار نفر برای نابودی ما هجوم بیاورند؟» این پاسخ گروه نخست بود؛ اما پاسخ گروه دیگر چیست؟ پاسخ فعالان سیاسی مبارز، روشنفکران، جریانهای چپ و دموکراتها و امثال آنها که به میدان میآیند و واقعاً مبارزه هم میکنند، اما تقریباً هیچکدام از آنها تا پایان مسیر پایداری نمیکنند یا بر سر موضع حق خودشان باقی نمیمانند. ما در همین دوران انقلاب، شخصیتهایی داشتیم که خدمات شایانی انجام دادند و در صف مبارزان بودند؛ پیش از انقلاب به زندان رفتند، شکنجه و تبعید شدند و پس از پیروزی انقلاب هم در ساختار حاکمیت و در دوران جنگ زحمات فراوانی کشیدند. با این حال، طرف که در دهههای پنجاه و شصت بهترین مواضع انقلابی را داشت، در دهههای هشتاد و نود به عنصری سازشکار، تسلیمطلب، واداده و نگونبخت تبدیل شد و تمام سخنان گذشته خودش را پس گرفت. آنها در آن دوران در برابر شاه و آمریکا ایستادگی کرده بودند، اما بعداً به خاطر منافع مادی خودشان و بیتقوایی و ضعف در معنویت گفتند تا کی باید مقاومت کنیم و از دستور «وَلَا تُطِعْ» پیروی نماییم؟ بس است دیگه! تا چه وقت باید از آنها اطاعت کنیم. از آنجا که آنها صرفاً کنشگر سیاسی بودند و از روح معنویت بهرهای نداشتند، در میانه راه کم آوردند. در میان مبارزان، روشنفکران و انقلابیون در داخل و خارج از کشور، شمار افرادی که این مسیر را طی کردند کم نبوده است؛ چهرههایی که روزگاری قهرمان میدان مبارزه بودند، ناگهان سخنانی بر زبان آوردند که حتی دشمن هم چنین حرفهایی نمیزند. ما در تاریخ جمهوری اسلامی هم از این افراد داشتهایم که در دهه شصت از بزرگان و رهبران بودند، اما در دهه نود به ندامت و پشیمانی افتادند و مطالبی را ابراز کردند که خوشایند دشمنان بود. آنها حتی مدعی شدند که ما از ابتدا مسیر را اشتباه رفتیم و همه چیز تقصیر ما بوده؛ تحریمهای آمریکا، تجاوز صدام و اقدامات دوران پهلوی همه ناشی از عملکرد ما بوده و الآن هم هرچه پیش بیاید مقصر اصلی ما هستیم؛ رفتار آنها اینگونه است.
این آیه شریفه از این جهت بسیار درسآموز است که پیوند عمیق میان تقوا و ایستادگی در برابر کفار را تبیین مینماید و بیان میدارد که این دو مفهوم از یکدیگر جدا نیستند؛ انسان باتقوا هرگز در برابر کفار و منافقین سر تسلیم فرود نمیآورد، و انسانی هم که تقوا ندارد سرانجام تسلیم خواهد شد. یاسر عرفات را ببینید که یک عمر مبارزه کرد و در پایان عمرش تسلیم شد؛ صهیونیستها او را به شدت تحقیر و آزار کردند و در نهایت هم به گمان من او را مسموم کردند و به قتل رساندند. او در آخرین روزهای حیات خود از عملکردش و تن دادن به تسلیم پشیمان شد، اما این ندامت فایدهای نداتش. من از برخی چهرههای شاخص انقلاب خودمان هم نام نمیبرم چون فوت کردند خداوند انشاءالله آنها را ببخشد و بیامرزد؛ آنان عمری را در تلاش گذراندند، اما در سالهای آخر عمرشان معنا و معنویت کم آوردند. آن حقیقت بنیادین، همان تقوایی است که خداوند در این نبرد سنگین با کفار و منافقین حتی از پیامبر خود مطالبه میکند تا نیرومند بایستد، تسلیم نشود، سستی نورزد و به دشمن امتیاز ندهد.
نکته دیگر این است که دشمن حتی از نفوذ بر پیامبر هم ناامید نمیشود؛ آنان تلاش میکنند تا بر شخص پیامبر اثر بگذارند و بر اندیشه و اراده ایشان کار کنند و بگویند ما یک کم عقبنشینی میکنیم، شما هم قدری کوتاه بیایید؛ در غیر این صورت چنین و چنان خواهیم کرد. این همان جنگ روانی و بازی با افکار عمومی به اسم مذاکره است. معلوم میشود مذاکراتی مستقیم و غیرمستقیم با شخص پیامبر جریان داشته که در آن از ایشان میخواستند بیایید تا با یکدیگر مصالحه کنیم، اما شما هم امتیازاتی بدهید و در برخی امور کوتاه بیایید و تسلیم شوید. «وَلَا تُطِعْ»؛ یعنی معلوم میشود که دشمنان از پیامبر اطاعت خواستند! به پیامبر گفتند در یک جایی باید با ما همراهی کنی، وگرنه ضربه سختی خواهی خورد اما اگر همراهی نشان دهی، با تو مدارا خواهیم کرد. این شیوه را وسوسه مذاکره مینامند و در چنین بزنگاههایی بسیاری از افراد هم دچار ترس میشوند و هم در دام طمع گرفتار میآیند؛ انسان با خودش میگوید اگر این تصمیم را بگیرم اینطوری میشود و اگر آن راه را بروم آنطوری میشود! درست مثل وقایع کربلا که مردم کوفه ابتدا رویکردی انقلابی داشتند و بعد تسلیم شدند. یکی از ترفندهای حکومت یزید و ابنزیاد این بود که به رؤسای قبایلی که بسیاری از آنها با امام حسین(ع) بیعت کرده بودند، پیشنهاد داد و گفت شما با دو راه دارید: اگر همراه حسین(ع) بمانید، بدن شما را قطعهقطعه میکنم، شما را زیر شکنجه میکشم، اعضای پیکر شما را در معابر قبیله خودتان آویزان میکنم، همسر و فرزندان شما را زنده در آتش میسوزانم، خانه شما را ویران میسازم و تمام اموال شما را ضبط میکنم؛ اما اگر از یاری حسین دست بردارید، پنج هزار سکه طلا به شما پاداش خواهم داد! خب طرف با خودش فکر میکند که این عجب دوراهی سختی است؛ این طرف سخت و طرف دیگر همهاش شیرین است! خب معلوم است که آدم باید کدام طرف را انتخاب کند.
قرآن کریم در اینجا تصریح میکند کسانی که پایبند به دین و تقوا هستند، در چنین شرایطی هم دیدگاه خود را تغییر نمیدهند و میگویند ما در کنار حسین خواهیم ماند، ما را تکهتکه کنید. اما دیگرانی که حقانیت امام حسین را میدانند و به ایشان محبت دارند ولی تقوا ندارند همانطور که قرآن میفرماید از دشمن اطاعت میکنند چنانکه کردند. آنها پیش خودشان توجیه کردند حضور من در کنار حسین چه تأثیری بر سرنوشت اسلام دارد؟ جبهه مقابل به هر حال پیروز این میدان است و قدرت برتر را در دست دارد؛ چرا من باید خود، خانواده و قبیله خود را به کام تباهی بکشانم و خودم را گرفتار شکنجه و بدبختی کنم؟ حالا این مبالغ را دریافت میکنیم و با آن یتیمخانه میسازیم، کارهای عامالمنفعه انجام میدهیم، خانه ویلایی برای اهل و عیال هم تهیه میکنیم بالاخره آنها هم حق دارند که زندگی خوب داشته باشند. ماشینم که کهنه شده دوتا ماشین نو با آن میخرم اما با آن کارهای را خیر انجام میدهم! خود حسینبنعلی هم میداند که تهش ما مجبور هستیم این کارها را بکنیم. حسین مهربان است نمیخواهد ما بدبخت بشویم! امام حسین هم ته دلش به ما ایراد نمیگیرد مخصوصاً که بداند ما این پولها را نمیخواهیم عرق بخوریم بلکه میخواهیم به بچههای یتیم کمک کنیم! ایشان هم که شهید میشود و به بهشت میرود! الحمدلله، درست شد! دیدید معادله حل شد! تمام اینها که اولیاء و انبیاء را تنها گذاشتند یک علت و بخش آن بیشعوری بود شعور دینی و سیاسی نداشتند نمیفهمیدند که این وظیفه شماست. یک بخشی هم بیتقوایی است یعنی معنویت و دین واقعی نداری! دینبازی میکنند.
«اتَّقِ اللَّهَ وَلَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ» بیانگر آن است که اگر انسان تقوا نداشته باشد، حتماً تن به سازش خواهد داد و سازشکار خواهد شد؛ چرا که مؤمن متقی هرگز اهل سازش نیست و فرد سازشکار از تقوا بهرهای ندارد و بیتقوا است. این حقایق کاملاً روشن است و شما میتوانید آنها را بر مسائل الآن تطبیق دهید. فشار میآورند و میکشند؛ اما اینجا قرآن نمیگوید دشمن، دشمن است و اینها که در داخل با دشمن همصدایی میکند اینها آنها نیستند؛ چرا اینها با آنها هستند. «وَلَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ وَالْمُنَافِقِینَ»»؛ کافران همان مشرکانی بودند که با اصل اسلام آشکارا به دشمنی و جنگ برخاستند و در زمره دشمنان خارجی بودند؛ منافقان هم همان جریانهای داخلی مدینه بودند که حتی گاهی پشت سر پیامبر به نماز میایستادند و به دروغ ادعای همراهی میکردند، در حالی که دل در گرو دشمنان داشتند. این منافقان به هنگام خطر و در زمانی که احساس کنند جامعه اسلامی در آستانه فروپاشی، شکست و نابودی قرار گرفتهاند و کارشان تمام است، اینجا دیگر منافقین منافق نیستند بلکه کفر پنهان خودشان را آشکار میسازند یعنی حرفهایشان را علنی میزنند و خودشان را افشا میکنند. و الا تا آخرین لحظه سخنان زیبا، اسلامی و معنوی سر میدهند و ادعای پایبندی میکنند. چنین فردی در خدمت منافع آمریکا و اسرائیل گام برمیدارد، اما ادعا میکند ما هم با آنان مخالفیم ولی نمیخواهیم به ملت آسیبی برسد و نباید بهانه به دست دشمنان داد؛ کدام بهانه؟ بهانه نامش بر روی خودش است.
قرآن کریم میفرماید: «وَلَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ وَالْمُنَافِقِینَ»؛ نه از آن کسانی که علناً دشمن شما هستند با آنها سازش کنید و از آنها اطاعت نکن تقوا داشته باش. نه با منافقین، یعنی همان کسانی که در ظاهر مسلمان هستند و در میان شما زندگی میکنند و حتی ممکن است در نماز جماعت هم حاضر شوند. یعنی از ظاهر آنها هرگز نمیتوان دریافت که با دشمن همپیمان هستند؛ گاهی سخنان زیبایی هم بر زبان میآورند و سخن آنها در ظاهر درست است، اما آن را در جای نادرست به کار میبرند. منافق یعنی کسی که تظاهر میکند؛ ادای مسلمانی و انقلابیگری درمیآورد تا نشان دهد همراه شما و همفکر شما است و ادعا میکند ما هم دلسوز مردم و خواهان صلح هستیم و نمیخواهیم آسیبی به کشور برسد؛ اما در نهایت ضربه نهایی را به شما وارد میسازد. او در حقیقت میخواهد بگوید: دشمن تقصیری ندارد و مقصر اصلی شما هستید! یعنی سخن دشمن را در زرورق میپیچد و همان را میگوید تا یک عدهای این طرف دچار تردید و تزلزل و شک کند! با این توجیه که این افراد بیگانه نیستند و از خودمان هستند.
قرآن کریم میفرماید ظاهر اینها با هم فرق میکند اما هر دویشان در یک جبهه هستند و به سود دشمن عمل میکنند. بعد هنگامی که میفرماید تقوای الهی پیشه کن و از آنها اطاعت مکن، بلافاصله میگوید خداوند علیم و حکیم است. علت ذکر این دو صفت چیست؟ صفاتی که در پایان آیات قرآن میآید بر اساس تناسب دقیق معنایی میآید همینطوری نیست. در اینجا اشاره دارد خدایی که به تو فرمان میدهد از دشمنان آشکار و پنهان خود، یعنی کافران و منافقان، پیروی مکن، این فرمان را از موضع علم و حکمت صادر میفرماید. یعنی کوتاه آمدن در برابر دشمن، اقدامی خلاف علم و حکمت است. خدای علیم و حکیم به تو امر میکند که از این افراد اطاعت نکن، استوار بایست و تسلیم نشو؛ زیرا تسلیم شدن، سازشکاری و امتیاز دادن به دشمن بر خلاف دستور خدای علیم و حکیم است و کاری غیرعلمی است. این که برخی ادعا میگوید که بر اساس دیپلماسی علمی باید خواستههای دشمن را پذیرفت و همه را داد رفت! آیه تأکید میکند که چنین رویکردی کاملاً غیرعلمی است؛ زیرا پروردگار دانا هرگز فرمانی غیرعلمی صادر نمیکند و امر او عین علم و حکمت است. پس اگر کسی بر خلاف این دستور عمل کند و تسلیم شود، بر خلاف علم و حکمت رفتار کرده است؛ یعنی این عمل احمقانه است و کسانی که از دشمن فرمان میبرند، افزون بر بیتقوایی، دچار حماقت هم هستند و شعور دینی و سیاسی و جامعهشناختی ندارند. تو احمق هستی زیرا خلاف حکمت است. ببینید چه مفاهیم روشن و دقیقی از این واژهها استخراج میشود؛ من که اینها را مندرآوردی نمیگویم هرجا را احساس میکنید که من دارم به آیات نسبت میدهم بگویید! این نکات عین عبارات قرآن است. وقتی میگوییم تقوا داشته باش همینطوری روی هوا نیست! چون علم و حکمت هست میگوییم تقوا داشته باش. یعنی این تقوا تقوای سیاسی است که یعنی مقاومت و تسلیم نشدن. چرا تقوا؟ استدلال علمی داریم و حکمت پشت آن است. همینطوری روی هوا نمیگوییم که تقوا داشته باشید اگر بپرسند برای چه؟ بگوییم نمیدانیم برای چه! اما تقوا داشته باشید! میدانیم برای چه باید تقوا داشت شما هم بدانید برای چه! یعنی هرجا میگوییم تقوا استدلال علمی و حکمت پشت آن هست. وقتی میگوییم مطیع دشمن و مستکبران و کافران نشوید، علم و حکمت پشت آن است.
ابوسفیان دو - سه سال پس از جنگ احد که ضربه سنگینی به مسلمانان وارد کرده بودند، با خودش گفته حالا ما برویم یک مذاکره بکنیم فکر کرده چون مسلمانان دهها شهید دادند و مسلمانها حساب دستشان آمده و ترسیدند حالا وقت آن است که برویم حساب بگیریم! ابوسفیان به همراه عکرمة بن ابیجهل و یکی دیگر در قالب هیئتی از سوی مشرکان مکه برای مذاکره به مدینه آمدند و با توجه به شرایط جنگی، برای ورود خودشان اماننامه گرفتند که بیاییم مذاکره کنیم با هم کنار بیاییم. آنها پیشنهاد دادند ما چندتا پیشنهاد داریم شما قبول کن ما هم مثل قبل با هم درگیر نمیشویم. تا حالا هر بار که از تو از الله سخن میگفتی آن اعلان جنگ به ما بود، اولاً ما را متهم میکنی که ما خرافی هستیم و منحرف هستیم و این بتهای ما مقدس نیستند و بتها و خدایان ما باطل هستند خدای تو درست است! حالا قدری کوتاه بیا! خدای تو درست است خدای ما هم درست باشد؛ یعنی شرک را بپذیر. دیگر علیه خدایان ما حرف نزن و نگو اینها خرافه و شرک است و اینها ضد بشر هستند؛ ما هم نمیگوییم اینها خدا هستند ما میگوییم این خدایان پیش خدا شفاعت میکنند تو اینها را رد نکن! هیچی نگو. چرا به مقدسات ما حمله میکنی بگو هرکس قبول دارد خیلی خب برود همینها او را شفاعت کنند! اگر تو قبول نداری نداشته باش چرا حرفهای ما را رد میکنی و میگویی این دین و عقاید ما باطل و خرافات است؟ علیه مقدسات ما حرف نزن. ما هم علیه خدای تو حرف نمیزنیم! ببینید ظاهر آن شعار تکثرگرایی و دموکراسی و پلورالیسم است، اما پیامبر اکرم(ص) پاسخ دادند: خیر، من هرگز پیشنهاد شما را نمیپذیرم و شما هر اقدامی که میخواهید انجام دهید. خب چرا نمیپذیری؟
الآن اگر شما بخواهید میان سخن پیامبر و آنان قضاوت کنید، کدام را میپذیرید؟ حرف کدامشان درست است؟ آنها یک پیروزی داشتند آمدند مذاکره که یک کم تو کوتاه بیا یک کم ما. ما علیه خدای تو حرف نمیزنیم تو هم علیه خدای ما حرف نزن. تو خدای خودت را داشته باش ما هم خدای خودمان را. را پیامبر میگوید نه؟
یکی از حضار: چون عواقب دارد و دیگه شما را ول نمیکنند!
جواب استاد: این ایده و این نظر و این شکل عواقب دارد؛ زیرا پذیرش این پیشنهادها دروغ بود؛ چون مبانی شرکآمیز آنان همراه با فریب است و پذیرش آن عواقب سهمگینی دارد. آغازگر جنگها همواره مشرکان بودند، در حالی که پیامبر هرگز کسی را به زور شمشیر به دین وادار نمیکرد، بلکه برخی را برای تبلیغ دین و برای روشنگری، دعوت به توحید و عدالت و اخلاق و خدا و آخرت و موضع علیه ظلم میفرستاد، اینها میرفتند تبلیغ میکردند آنها میآمدند اینها را میکشتند. حالا که مسلمانها قوی شدند آمده میگوید خیلی خب ما علیه خدای تو چیزی نمیگوییم تو هم علیه خدای ما چیزی نگو. پیامبر میگوید من به همان دلیلی که آمدم که مأموریت من از طرف خداوند همین است که شرک، خیانت به بشر است. فساد، ظلم به بشر است. ما با شما کاری نداشتیم ما آمدیم با شما حرف بزنیم اما شما با ما کار داشتید و جنگها را شما شروع کردید. شما 13 سال در مکه ما را زدید و کشتید و شکنجه کردید و کوچه به کوچه و خانه به خانه دنبال ما بودید! ما از دست شما از مکه بیرون آمدیم، باز آمدید در مدینه با ما درگیر میشوید. من به وظیفه خودم عمل میکنم. شما برای منافعتان این کارها را میکنید و الا اینها که عقاید نیست. ما با استدلال، درستی توحید و بطلان شرک را تبیین میکنیم؛ اگر قصد نبرد داشته باشید ایستادگی میکنیم و اگر سر جنگ نداشته باشید ما هم جنگی نداریم ما با مردم حرف میزنیم تا مردم خودشان راه را انتخاب کنند. هرکس می خواهد مشرک بماند بماند ولی چرا نمیگذارید ما حرف بزنیم!
برخی از مسلمانان از شدت آزار و اذیتهای گذشته به خشم آمدند و قصد برخورد با ابوسفیان را داشتند که شمشیر بردارند او را بکشند، اما پیامبر اکرم فرمود نه. چون ما امان دادیم و اینها برای مذاکراه آمدند نباید به اینها کاری داشته باشید. پیامبر فرمود سریع از مدینه بیرون بروید چون میدانستند اینها میخواهند در مدینه بمانند که فتنه کنند. میخواهند منافقین را سازماندهی کنند ارتباط برقرار کنند فرمودند سریع جوابت را گرفتی ما دنبال جنگ نیستیم ولی همانهایی که حرفهای ماست میگوییم و اگر جنگ نکنید ما جنگ نداریم ولی اگر بجنگید ما میجنگیم. الآن هم جوابت را گرفتی سریع از شهر بیرون برو. ما با شما در جنگ هستیم حتی فرمودند اگر تا 48 ساعت دیگر اطراف مدینه باشید با شما برخورد میکنیم.
زمان امام(ره) نماینده کارتر (رئیس جمهور آمریکا) بدون اطلاع قبلی با یک هواپیما داشتند به ایران میآمدند که مذاکره کنند یعنی میخواستند امتیاز بگیرند و الا دنبال عدالت که نبودند. امام فهمید، اعلامیه داد که این هواپیما حق ندارد در ایران بنشیند و هیچ کس از طرف ایران اجازه ندارد با اینها مذاکره کند از همان راهی که آمدید از همان راه برگردید. چون میدانست که اینها دنبال حل مسئله نیستند بلکه میخواهند باج بگیرند.
اینجا پیامبر به ابوسفیان گفت برو، تو فکر کردی ما در احد شهید دادیم و ضربه خوردیم، در جنگ نتوانستی از ما امتیاز بگیری حالا آمدی در مذاکره امتیاز بگیری؟ او در همان 24 ساعتی که در مدینه بود – خیلی جالب است – با سران منافقین داخل مدینه که ظاهراً مسلمان بودند با پیامبر بودند اما واقعاً با اینها بودند چندین جلسه گذاشته! ولید مغیره هم با او بودند. دو – سه نفر از مسلمانها که معلوم بود تحت تأثیر آنها هستند به اسم روشنفکری و تسامح و صلح طلبی، پیش پیامبر آمدند گفتند این فرصت خوبی است. بزرگترین دشمن شما و ما در جزیرهالعرب همینها هستند که از همه قویتر هستند. اینها ابرقدرت جزیرهالعرب هستند با بیرون هم ارتباط دارند پول زیادی هم دارند. در این مدت هم که مدام اینها ما را اذیت کردند حالا خیلی عقبنشینی کردهاند با این که اینها در احد به ما ضربه زدند، اگر میشود شما یک مقداری کوتاه بیایید و یک هدیهای به آنها بدهید بروند. اینها چون همه اموال مسلمین را در مکه دزدیده بودند و غارت کرده بودند پیامبر فرموده بودند کاروان اینها را بگیرید و اموالشان را مصادره کنید! چون یکی دو بار کاروان سرمایهداران مکه را که بین راه داشتند به شام و روم میرفتند پیامبر اجازه داد که بروید مصادره کنید چون اینها همه اموال مسلمانان را در مکه غارت کردند. این دو – سه نفر که از لیبرالهای مذهبی آن موقع بودند سازشکارها و غربزدههای آن موقع بودند پیش پیامبر آمدند که شما خیلی قاطع و انقلابی برخورد کردید یک مقداری واقعبین باشید و با اینها مهربانتر باشید مثلاً بگویید بخشی از اموال اینها که مصادره شده به آنها پس بدهند و... از آن طرف در همان فاصله، اینها با بعضی از منافقین و یهودیان شروع کردند در شهر شایعه درست کردند که ابوسفیان آمده دارد میگوید یا جنگ یا صلح! انگار پیامبر هم میگوید من با اینها صلح نمیکنم! باز میخواهد کار دست ما بدهد! این جوسازی در شهر شد. اینها با این سرعت کار میکردند تازه آن موقع ماهواره و فضای مجازی و موبایلها نبوده! اما با وجود این که اینها نبوده شایعهپراکنی و جنگ روانی میکردند. این که میببینید الآن چقدر کار حساس است و گاهی اثر میکند؛ اما آن موقع حتی کسانی آمدند پیامبر را مؤدبانه تهدید کردند! سران یکی دو تا از قبایل آمدند به پیامبر گفتند ما که مسلمان هستیم تا الآن هم که در خدمت شما هستیم و از ما زکات هم که میگیرید اما ما اجازه نمیدهیم که با جان و مال مردم و ماها بازی بشود وقتی او آمده میگوید صلح کنیم خب چرا شما نمیپذیرید؟
ببینید پیامبر را تهدید کردند و گفتند بعداً اگر مشکلی پیش آمد و اتفاقات بدی در مدینه افتاد نگویید غافلگیر شدیم! در یک حدیثی نقل شده که حتی یکی از آنها دوپهلو پیامبر را تهدید به قتل و ترور کرد که مثلاً اگر لازم باشد یک نفر کشته بشود یا هزاران نفر از مردم مدینه کشته بشوند آن یک نفری که باعث آن است باید کشته بشود! یعنی به پیامبر این را گفتند. آیه بعدی میگوید دنبال آنها راه نیفت. قوی باش. ارتباطتان با خداوند ضعیف نشود از اینها نترسید به اینها باج ندهید، فریب لبخندهای اینها را نخورید. اینها دنبال فرصت هستند که ریشه شما را بزنند الآن فقط میخواهند نفوذ کنند و شما را مهار کنند.
«وَاتَّبِعْ مَا یُوحَى إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ» تنها در همان مسیری حرکت کن که پروردگارت به تو امر میفرماید؛ همان هدایتی که به تو وحی میشود. تنها به این ندایی که از جانب ما میآید گوش فرا ده: «وَاتَّبِعْ مَا یُوحَى إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ». تنها از آنچه از جانب پروردگارت به تو وحی میشود پیروی کن و فقط همان راه را برو؛ هم خودت آگاه باش و هم به مردم ابلاغ کن: «إِنَّ اللَّهَ کَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرًا»؛ خداوند از تمامی اعمالی که انجام میدهید کاملاً آگاه است. شما هرگز نمیتوانید خدا را دور بزنید. پروردگار بازی نمیخورد و فریب نمیخورد یعنی ادا درنیاورید و رفتار منافقانه نکنید. شما کلاه یکدیگر را برمیدارید، اما کلاه خدا را نمیتوانید بردارید چون خدا اصلاً کلاه ندارد. این آیه خیلی معنیدار است.
خداوند به پیامبر میفرماید: «وَاتَّبِعْ مَا یُوحَى إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ»؛ تنها گوش تو به ندایی باشد که از سوی ما و پروردگارت به تو میرسد. سنت الهی همیشه چنین بوده و خواهد بود: «بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرًا»؛ خداوند به حقیقت اعمال شما، فراتر از سخنانی که بر زبان میآورید، کاملاً دانا است؛ چرا که با لفاظی نمیتوان خدا را فریب داد. تمام اعمال شما تحت نظارت ما قرار دارد؛ اهل ایمان، منافقان، خائنان، عناصر نفوذی، ناتوانان و قدرتمندان؛ ما به همه امور آگاه هستیم و خداوند هرگز غافلگیر نمیشود.
در آن فراز میفرماید: «لَا تُطِعْ»؛ یعنی این کار را نکن. اگر این کار را نکنم، چه کنم؟ «لَا تُطِعْ» یعنی این کار را نکن و «وَاتَّبِعْ» یعنی این راه را برو؛ این به معنای گفتن یک «نه» قاطع به دشمن و یک «آری» خالصانه به پروردگار است. وقتی امر میشود آن مسیر را نرو، فرد میپرسد چرا نروم؟ پیامبر چنین پرسشی نمیکند، اما برخی مسلمانان میگویند چرا نرویم پس چه کار کنیم؟ شما میفرمایید به آنها باج ندهید؛ اگر باج ندهیم چه کنیم؟ آن وظیفهای را که خداوند معین کرده است انجام دهید؛ این راه را رها کنید و در آن مسیر گام بردارید؛ این خطاب متوجه پیامبر است.
برخی تصور میکنند تقوا صرفاً عبادات فردی، معنویت، اذکار و اعمال مستحبی است؛ این موارد جزئی از تقوا هستند، اما گمان میکنند نیازی به اطاعت از سایر فرامین الهی، به ویژه تکالیف خطیر و فرامین سیاسی مانند پیکار با دشمنان و شهادتطلبی نیست. «قَاتَلُوا»؛ آنان در راه خدا میجنگیدند، هلاک میکردند و کشته میشدند. دشمنان وحشی هستند که منطق نمیفهمند و ضربه میزنند؛ پس در برابر آنان بایستید، پیکار کنید و به شهادت برسید. این امر هم دستور خدا است، هرچند دشوار و پرخطر باشد. در اینجا هشدار میدهد که مراقب باشید؛ گروهی مدعی تقوا و اعمال عبادی هستند، اما حاضر نیستند از جان، مال، آبرو و آسایش خود در راه خدا مایه بگذارند؛ آنان راحتطلبانی هستند که در تابستان زیر کولر و در زمستان در کنار بخاری آسودهاند و میخواهند هم چلوکبابت را بخور، هم یک زیارتی بکنند حال کنند و به بهشت بروند! اما وقتی گفته میشود امام حسین را دارند میکشند میگویند ما که همه امام حسین نیستیم! ایشان بهشت میرود و دیگران هم بهشت میروند. ما هم بهشت میرویم! خب ا و دارد میگوید «هَلْ مِنْ نَاصِرٍ یَنْصُرُنِی» چرا یاری نمیرسانید؟ پاسخ میدهند: منظور ایشان ما نیستیم ما باید بتوانیم کمک کنیم اما نمیتوانیم چون بدهی دارم چک و سفته دارم زن و بچه ندارم به من که نگفتند! به آنهایی که جوان هستند بیکار هستند زن و بچه ندارند و روحیه آن را دارند «هل من ناصر ینصرنی» گفتهاند. بعضیها هستند خیال میکنند اینهیی که رفتند شهید شدند هیچ مشکی نداشتند خانواده نداشتند خیلی راحت و مرفه بودند و نگرانی نبودند و کسی هم نگران اینها نبودند! مثل این که اینها پدر و مادر و زن و بچه نداشتند! یا مثلاً دانشجو بوده نمیخواسته ازدواج کند یا درس بخواند و... اینها بیکار بودند رفتند شهید شدند اما ما کار داریم! این آیات قرآن اینها را افشا میکند.
میفرماید اگر از فرمان خدا اطاعت نکنید فرمان هم نماز و روزه است هم جهاد است باید جلوی دشمن بایستیم. خداوند میفرماید اطاعت از طاغوت نکنید حرام است اما الآن همه ملتها از ترس مطیع طاغوتها هستند همه هم میدانند فاسد هستند اما میگویند اشکالی ندارد! فقط ملت ایران نترسید. دهها هزار شهید دادند و شاه را پایین کشیدند و آمریکا و اسرائیل را بیرون کردند. که حالا آنها میخواهند برگردند! ولی در جاهای دیگر هنوز ملتها میترسند و از فرمان خدا اطاعت نمیکنند اکثرشان هم مذهبی هستند نماز و روزه را دارند حج میروند ولی اطاعت از خدا که نترسید تقوا داشته باش. اینها میگویند ما از همین تقوا معمولیها داریم این تقواهایی که خطرناک است نداریم. میفرماید تنها راه رسیدن به تقوا اطاعت از خداست. اصلاً اطاعت از عبادت جدا نمیشود. و بعد میگوید اطاعت کن «مِن رَّبِّکَ»؛ چرا واژه "رب" به کار رفته است؟ رب یعنی مدبر و کسی که دارد تو را تربیت میکند؛ یعنی راه رشد تو همین است یعنی اگر اطاعت و مقاومت بکنید دارید تربیت میشوید.
امام خمینی در بیانی فرمودند: این جنگ از طرفی پدیدهای شوم بود و لعنت بر آنان که این جنگ را تحمیل کردند و آنان که دارند جنگ میکنند و جان و و مال مردم را تباه کردند و الآن هم دارند میبرند. اما از طرف دیگر میگوید این جنگ برای ما یک نعمت الهی بود. بالاخره لعنت یا نعمت بود؟ خباثت و تجاوز از جانب دشمن لعنت بود، ولی ثمرات مقاومت برای ما نعمت به همراه داشت؛ ثمراتی که در سایه آن، انسانهای والامقامی از شهید قاسم سلیمانی تا شهید محسن حججی پرورش یافتند. اگر میدان جهاد نبود، شخصیتی چون شهید برونسی شناخته نمیشد؛ او بنای سادهای بود که مانند سایرین زندگی خود را میگذراند. اگر بستر دفاع مقدس نبود، نامآورانی چون مهدی باکری، ابراهیم همت و سرداران بزرگی چون حاجیزاده و طهرانیمقدم که در جهان کمنظیرند، وگرنه آنان هم مانند سایر مردم به زندگی عادی میپرداختند و از دنیا میرفتند.
فرمان پروردگار مبنی بر تسلیم نشدن و ایستادگی، دستور مربی و پروردگار تو است؛ این امر جلوهای از ربوبیت و تدبیر حکیمانه الهی است که مایه تعالی انسان میگردد. اگر وعده خداوند حق است و او دانای مطلق است، پس چرا در فرمانبرداری از او تردید میکنید؟ کسانی که دم از مسلمانی میزنند اما تسلیم در برابر کفر را تجویز میکنند، بر چه اساسی سخن میگویند؟ آیا خداوند دستور به پذیرش سلطه کفر داده است؟ یا گمان میکنند خضوع در برابر ظالمان، تقویتکننده ستم نیست؟ دلایل خود را ارائه دهند تا در ترازوی قرآن سنجیده شود. آیا تصور میکنند خداوند تنها به مدیریت کلان کائنات و کهکشانها میپردازد و از جزئیات اعمال بندگان و مسائل سیاسی نظیر مواجهه با مستکبران بیخبر است؟ یا شأن او را فراتر از آن میدانند که بداند در غزه هفتاد هزار زن و کودک بیدفاع قتلعام میشوند و گمان میکنند نیازی به علم الهی در این امور نیست؟ خداوند علیم است و بر تمام جزئیات احاطه دارد.
اگر تصور میکنید نظام هستی بر مدار حکمت نمیچرخد، بدانید او حکیم است؛ مگر این که خدایی غیرعلیم و غیرحکیم را باور داشته باشید! همان پروردگار دانا فرمان داده است که هرگز تسلیم این ظالمان نشوید. در آیه سوم میفرماید: «وَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ»؛ تنها بر خداوند اعتماد کن. پروردگار به رسول خود میفرماید که از کافران پیروی مکن، تقوا پیشه کن، این صراط را بپیمای، از سازش بپرهیز، نفاق منافقان را برملا ساز، در پی آنان مرو، تحت تأثیر القائات آنان قرار مگیر، پیشنهادات ظاهراً خوب اما باطناً بد دشمن را نپذیر، هراس به خود راه مده و هرگز عقبنشینی نکن. بعد میفرماید پایداری در این راه سخت است؛ پس به تکیهگاه ابدی پناه ببر: «وَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ»؛ به ذات اقدس او اعتماد کن: «وَکَفَى بِاللَّهِ وَکِیلًا».
ببینید همین سه آیه نورانی قرآن که فقط من ترجمه کردم کلاً دستگاه محاسباتی و اندیشهای ما را بهم نمیریزد؟آیا نگرش و باور ما منطبق بر حقیقت این آیات است؟ عبارت «وَکَفَى بِاللَّهِ وَکِیلًا» تأکید میکند که خداوند به تنهایی کفایت میکند؛ آیا واقعاً کافی است؟ آیا در میان ما کسانی هستند که با ایمان راسخ بگویند خدایا، تو وکیل ما هستی، ما بر تو اعتماد کردهایم و تو ما را کافی هستی؟ اعتقاد به کفایت پروردگار بدین معنا است که انسان در برابر هیچ قدرتی سر فرود نمیآورد، زبان به تملق نمیگشاید و از مسیر راستی و صدق منحرف نمیشود. خداوند به پیامبر خود میفرماید: ««لَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ»»؛ از آنان فرمان مبر؛ چرا که ممکن است در ذهن آدمی این پیش بیاید که خب اگر ما اطاعت نکنیم و مقاومت کنیم خب ما را میزنند، تهدید میکنند، تحریم میکنند، ترور میکنند و اغتشاش راه میاندازند! خدایا میشود من به تو اعتماد کنم؟ خداوند به پیامبر میفرماید: «اتَّقِ اللَّهَ»؛ تقوا پیشه کن و به من اعتماد کن.
امام خمینی(ره) میفرمودند که ما مأمور به انجام تکلیف الهی هستیم، نه ضامن تحقق نتیجه. وظیفه ما اطاعت از امر پروردگار و عمل به مسئولیت است و فرجام امور در حیطه اراده الهی است و دغدغهای نسبت به آن نداریم. در منطق قرآن، میان شهادت و فتح تفاوتی نیست: «إِحْدَى الْحُسْنَیَیْنِ»؛ هر دو عاقبت، پیروزی است و ما اصلاً شکست نداریم. این که میفرماید «کفی بالله وکیلا» امام(ره) میگفت کسانی که هدف معنوی دارند شکست ندارند؛ اما کسانی که در پی اهداف دنیوی هستند پیروزی ندارد، پیروزی او هم شکست است اما کسی که هدف الهی دارد شکست او هم پیروزی است.
خداوند به رسول اکرم میفرماید در برابر فشارهای جبهه کفر و دلسوزیهای نمایشی و فریبکارانه منافقان تقوا داشته باش «اتَّقِ اللَّهَ وَلَا تُطِعْ»؛ تن به تسلیم نده؛ به من تکیه کن که دانای کل و صاحب حکمت هستم. اگر نگاه ما مبتنی بر علم و حکمت باشد، درمییابیم که عزت واقعی در عدم تسلیم است. هنگامی که به پروردگار توکل نمودی، بیاعتنا به ملامت دیگران رسالت خود را به انجام برسان، با شجاعت پیش برو و نظارهگر باش که قدرت الهی چگونه ستمگران و امپراتوریهای متکبر را به دست خودشان به زیر میکشانیم.
اگر خدا بخواهد این ترامپ بماند و آمریکا به دست خود او از بین برود چون هیچ کس نمیتواند بهتر از این آمریکا را به سمت فروپاشی ببرد و واقعاً هر کاری میکند به ضرر آمریکاست. رئیس جمهورهای قبلی روباه بودند آنها هم همین کارها را میکردند اما قشنگ حرف میزدند. اما این همان کارهایی که میکند میگوید این خیلی خوب است! من اگر میتوانستم در آمریکا رأی بدهم حتماً سه – چهار دوره دیگر هم به این رأی میدادم! او وضعیتی بوجود آورده که آمریکا در جهان به شدت منفور شده است. اینها طرح الهی است. آمریکا زمانی از اعتبار داشت هم از او میترسیدند هم به او احترام میگذاشتند الآن در صد کشور دنیا میگویند مرگ بر آمریکا و پرچم او را آتش میزنند. این تحولات نشانهای از اراده الهیی است. هنگامی که مشیت الهی بر سقوط یک تمدن یا امپراتوری متکبر قرار گیرد، ابتدا آن را مبتذل میکند. چرا اینطوری شد؟ من فکر میکنم برای این که امام(ره) به خداوند توکل و اعتماد کرد و این مسیر ادامه دارد.
والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته
هشتگهای موضوعی