قرآن اینجا، اکنون (۱۷) (مسلمانانی که نمی توانند به خدا توکل کنند)
بسمالله الرحمن الرحیم
حتی یک آیه در قرآن نیست که به کار ما نیاید و توجه به آن ضرورت نداشته باشد. اگر ما نمیفهمیم که آن آیه به چه کار میآید یا اصلاً چرا نازل شده است، معلوم است که متوجه تبیان بودن آن و «بَیَانٌ لِلنَّاسِ» بودن قرآن نشدهایم؛ بهخصوص اگر بدون سؤال به سراغ قرآن برویم. انسان در مواجهه معمولی با قرآن، چیزهایی را میفهمد، اما چیزهای بسیار بیشتری را درک نمیکند. حالا شما از این زاویه نگاه کنید؛ باز توهم دیگری در ذهن ما وجود دارد که تصور میکنیم زمان پیامبر(ص) و ائمه(ع)، دوران خاصی با شرایط ویژهای بوده است که نه سابقهای داشته و نه بعد از آن تکرار شده است. ما تصور میکنیم آن دوران، یک زمان قدسیِ متفاوت بوده و الآن زمان دیگری است؛ این تصور هم اشتباه است. هر اتفاقی که اکنون در اطراف خود میبینید، در همان زمان هم جریان داشته است. هر اتفاقی که در آن دوران رخ داده و به خاطر آن آیاتی نازل شده است، حالا هم همان اتفاقات دوباره رخ میدهند. یک اشتباه رایج دیگر ما این است که وقتی مثلاً داستان حضرت موسی، فرعون، حضرت عیسی، حضرت ابراهیم و دیگر انبیا مطرح میشود، در ذهن ما اینگونه شکل میگیرد که اینها حادثههایی خاص و مربوط به اشخاصی مقدس هستند که ما صرفاً برای کسب ثواب، آنها را میخوانیم. اما اگر کسی صادقانه از ما بپرسد که این کارها انجام شده است، الآن چه ربطی به زندگی ما دارد، جوابی نداریم. ممکن است شما 90 درصد از بیش از 6 هزار آیه قرآن را بخوانید و بگویید خداوند اینها را فرموده است و ما هم خواندیم و ثواب بردیم، ولی در دل خود بگویید اینها چه ربطی به ما دارد؟ آیا واقعاً لازم بوده است که خداوند اینها را بگوید و آیا لازم است که انسان تا ابد تکتک اینها را بداند؟ گاهی انسان فکر میکند بعضی نکات، مسائل چندان مهمی نیستند؛ چون ارتباط آن نکات را با کل این دستگاه فکری، معرفتی و هدفی که دارد، نمیفهمد.
نکته چهارم این است که قرآن نقشه راه است؛ کسی که حرکت نکرده است، به نقشه نیازی ندارد و این نیاز را در خود نمیبیند. ما کاملاً میتوانیم بدون قرآن زندگی کنیم و اکنون هم بدون آن زندگی میکنیم. تشریفات مقدس شبهای احیا در ماه رمضان، در حاشیه زندگی ما قرار دارد. ما بدون قرآن زندگی میکنیم و دقیقاً مانند کفار، زندگی خود را میگذرانیم. با این نوع مواجههای که ما با قرآن داریم، هیچ ضرورتی برای نزول قرآن نبوده است؛ چون ما همین اکنون بدون رجوع به آن، زندگی خود را میگذرانیم. بهعنوان مثال، اگر قرآن نبود، ما چگونه زندگی میکردیم؟ به همان صورتی که الآن زندگی میکنیم. درست است، اغلب ما اینگونه هستیم. اگر اصلاً قرآنی نازل نشده بود، جهتگیری زندگی ما، بهجز سه یا چهار مورد از مناسک و مسائل ظاهری، تقریباً همان بود که اکنون هست. چرا ما میتوانیم بدون قرآن زندگی کنیم؟ برای این که ما راکد هستیم و حرکت نکردهایم. کسی که سفر سلوک انسانی را آغاز میکند، میبیند که به تکتک آیات نیاز دارد؛ یعنی هر آیهای نشانهای است تا او در باتلاق نیفتد، در بیابان گم نشود و به کمین راهزنان گرفتار نگردد. این نشانهها به کار او میآید. اکنون اگر بخواهند نقشه دقیق کوچه به کوچه و خیابان به خیابان کل کره زمین را به من بدهند، از آنجا که نمیخواهم مسافرت کنم، میگویم آفرین، اینها قشنگ هستند! اما این نقشه به کار من نمیآید و نیازی به آن احساس نمیکنم؛ چون من اصلاً حرکت نکردهام.
به عنوان مثال، به نظر من کسی آیات جهاد در قرآن را بهخوبی میفهمد که در صحنه جبهه و جهاد حضور داشته باشد؛ یعنی تا در آن لحظه قرار نگیریم و نبینیم که چگونه آتش میبارد و انسانها به زمین میافتند، متوجه معنای آیات نمیشویم. وقتی جلو رفته باشی، نفس تو بند آمده باشد و ندانی که تا یک دقیقه دیگر زنده هستی یا خیر، در آنجا میفهمی که «إذ ضَاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ» یعنی چه. وقتی میترسی، میفهمی آیه مربوط به ترس در جهاد دقیقاً چه معنایی دارد؛ وقتی هم نمیترسی، معنای آن آیه را میبینی. اما کسی که در این صحنه قرار نگرفته است، اهمیت مسئله را بهخوبی نمیفهمد. یا مثلاً درباره تقوای جنسی حضرت یوسف (ع)؛ زلیخا درها را بست، خود را آرایش کرد و آماده ساخت، هیچکس دیگری هم نبود و گفت: «هَیْتَ لَکَ» (بیا شروع کنیم) و حضرت یوسف(ع) فرمود: خیر. اگر این موضوع را برای یک پیرمرد بگویند، اهمیت آن را چندان درک نمیکند؛ چون او دیگر نیروی شهوت چندانی ندارد. اما اگر کسی ببیند که بهطور غریزی چنین نیاز شدیدی در او وجود دارد و فرصتی هم پیش آمده که هیچ عواقبی جز در پیشگاه خداوند ندارد، آن وقت در آنجا میفهمد که این آیه چیست. تمام آیات قرآن، آیاتی در صحنه هستند و هیچکدام از آنها انتزاعی نیستند. حتی در آنجا که قرآن از توحید، ابدیت و مفاهیم ظاهراً انتزاعی صحبت میکند، یکی از هنرها و معجزات بزرگ آن این است که مطلق و مقید را به هم گره میزند؛ جزء را با کل و ماده را با معنا پیوند میدهد.
قرآن همه اتفاقات مادی را معنادار و معنوی میسازد و معنویت را از پشت ابرهای انتزاع، به کف ماده و مادیات میآورد. یعنی قرآن اجازه نمیدهد که ما زندگی خود را به دو بخش مادی و معنوی تقسیم کنیم؛ به این صورت که در یک بخش معنوی میشویم مثلاً وقتی به مسجد یا کلیسا میرویم، یا در ایام عاشورا و نیمه شعبان مذهبی میشویم! و بخش اصلی زندگی ما عرفی باشد و در آنجا دیگر کاری با معنویت نداشته باشیم. این یعنی انسان دوتکه! میدانید سکولاریسم هم همین است؛ سکولاریسم نفی معنا نیست، بلکه دوپاره کردن ساحت حقیقت و بشر است. آن بخش مادی میگوید اصلاً این مفاهیم معنوی میخواهد درست باشد یا نباشد، وجود خارجی ندارد، اما تو دلت به هر چه میخواهد خوش باشد، ولی مسائل را با هم قاطی نکن.
اما قرآن آمده و همه چیز را با هم آمیخته است؛ قرآن در وسط بحث اقتصادی، از اخلاق انسانی حرف میزند و در وسط یک بحث تقوا و معنویت، یک مسئله اقتصادی مطرح میکند. قرآن اجازه نمیدهد بین نماز و زکات تفکیک کنی؛ هر جا که «أَقِیمُوا الصَّلَاةَ» میگوید، بلافاصله «آتُوا الزَّکَاةَ» را میآورد و اجازه نمیدهد این دوتا را از هم جدا کنیم. آن رابطه تو با خدا، و این رابطه تو با خلق است؛ آن معنویت، و این اقتصاد و مادیت است؛ ولی قرآن هیچکجا اینها را جدا از هم نمیآورد.
ببینید حالا من چند نمونه از آیات قرآن را که به جهاد تبیین در مسائل سیاسی و اجتماعی همان عصر میپردازند؛ این که قرآن چگونه بسیار زیبا و دقیق، بدون نام بردن از هیچ کسی، همه چیز را تبیین و شفافسازی میکند. این آیات مخصوص آن دوران نبود، بلکه مربوط به الآن و همیشه است. این که ما گاهی به این مسائل توجه کنیم و این امور بهصورت یک حادثه خاص تلقی بشود، کافی نیست یعنی دانشگاه، حوزه و رشتههایی مانند رشته شما در دانشگاه که به این مسائل میپردازند، باید توجه داشته باشند که اصلاً کار اصلی ما همین است؛ یعنی باید مانند غواص در قرآن فرو برویم و از هر آیهای چندین مروارید بیرون بیاوریم، نه این که درباره یک جمله از قرآن، بسیار زیاد حرف بزنیم و پایاننامه بنویسیم، ولی آن پایاننامه هیچ مشکلی از مشکلات ما را حل نکند. اگر در جامعهای هم قرآن باشد و هم آمار طلاق بالا باشد، معلوم است که در آن جامعه قرآن وجود ندارد. اگر قرآن در خانهها باشد، اما اعتیاد، دزدی، بیکاری، دروغگویی و کلاهبرداری هم جریان داشته باشد، معلوم است که قرآن حضور ندارد؛ چون جمع قرآن با این مفاسد ممکن نیست؛ یا اینها نیستند یا قرآن نیست.
آن چیزی که ما در خانههای خود داریم، صرفاً جلد قرآن است، نه حقیقت آن! چون حقیقت قرآن اجازه نمیدهد انسان اینگونه زندگی کند و همه این اوضاع را بهم میریزد. قرآن اصلاً یک انقلاب است؛ انقلاب در روابط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، و پیش از آن و مهمتر از آن، انقلاب در روابط انسانی و بلکه در انسانیت خود انسان. اما این که بگوییم ما هم گاهی اگر راه و مسیر ما به این سمت بیفتد این حرفها را مینویسیم و میگوییم، درست نیست؛ این مانند داستان آن شخصی است که به خواستگاری رفته بود و خانواده دختر از او پرسیدند آیا آقازاده به دانشگاه هم میروند؟ گفتند بله، اگر مسافر بخورد، چرا نروند! حالا ما هم گاهی اگر فرصتی پیش بیاید به سراغ قرآن میرویم، در حالی که این مسئله باید موضوع اصلی ما باشد.
من خواهش میکنم اکنون به این نمونهها و چند آیهای که برای این موضوع انتخاب کردهام دقت کنید؛ این اتفاقات بیش از هزار سال پیش در یک جامعه قبیلهای در آن طرف دنیا اتفاق افتاده داده، ولی این آیات گویی همین اکنون برای ما نازل شده و متعلق به همیشه و همهجا است. قرآن به گروهی از انسانها اشاره میکند؛ قرآن آدمها را به چند روش طبقهبندی کرده است: مؤمنان را، کافران را، و کسانی را که بینابین ایستادهاند؛ یعنی منافقی که ظاهر او مسلمان است و میگوید: «من با شما هستم»، اما باطناً با آن طرف است و به این طرف تعلق ندارد. نفاق در قرآن فقط به این معنا نیست که کسی کاملاً کافر و مادیگرا باشد و تظاهر کند که خدا و پیامبر را قبول دارد؛ این تنها یک مرتبه از نفاق است.
رگههای دیگری از نفاق وجود دارد که در آن، آدمها واقعاً متدین هستند؛ یعنی خود فرد فکر میکند که خدا و همه اینها را قبول دارد، ولی سبک نگاه، تصمیمگیریها و نوع رفتار اجتماعی، اقتصادی، خانوادگی و سیاسی او با کافران تفاوتی ندارد و هرگاه بخواهد متمایل شود، به آن طرف متمایل میشود و هیچوقت به این سمت گرایش پیدا نمیکند. این گروه و این دوگانگی شخصیت، کم و بیش در میان خود ما هم وجود دارد. این خصوصیاتی که الآن از این چند آیه به شما میگویم، یک مصداق مهم از جهاد تبیین و تبیین جریانشناسی در جامعه است؛ یعنی کسانی که در پشت جبهه پیامبر حضور دارند و نقشهای گوناگونی را بازی میکنند. آیا اصلاً معنی خود کلمه نفاق را میدانید؟ دو مؤلفه در معنای کلمه نفاق وجود دارد: یکی خروج و فرار از دین، و دیگری مخفی بودن آن. لذا همانطور که گفته شده است، مانند برخی موشهای صحرایی که زمین را سوراخ میکنند؛ شما میبینید که موش وارد سوراخ شد و تصور میکنید در همانجا است، در حالی که سه سوراخ دیگر از طرف دیگر دارد و راه فرار را آماده کرده است؛ وقتی فکر میکنید او را به دام انداختهاید، از راه دیگر خارج میشود. تعبیر شکاف هم در ریشه لغوی نفاق وجود دارد. منافق شکاف شخصیتی دارد و در شکاف مناسبات اجتماعی و سیاسی تخمگذاری میکند. او در شکافهای فرهنگی، سیاسی و اقتصادی جامعه لانه میسازد و روی زخمها مینشیند. هر سخنی را که میگوید دوپهلو میگوید و دوپهلو عمل میکند تا اگر اینطرفیها پیروز شدند، سخنی برای گفتن داشته باشد و اگر آنطرفیها پیروز شدند هم بهرهمند شود؛ یعنی همواره به دنبال کسب منفعت است و میخواهد از هر دو طرف سود ببرد. پس به این نکته توجه کردیم. اکنون قرآن درباره این گروهها بحث میکند. ببینید ما همین اکنون در جامعه، در دوران انقلاب، در جنگ، پس از آن در دوره اداره کشور و تا آینده با این مسئله مواجه هستیم. خروج از دین و فرار از جبهه خودی، در عین حال با قید مخفیانه بودن رخ میدهد؛ یعنی شجاعت و صراحت در کار آنها نیست و هیچگاه مسئولیت تصمیمهای خود را نمیپذیرند. آنها شعارهای واضح و مشخصی که پای آن بایستند ندارند و در لحظهای که سر دوراهی قرار بگیرند، سخن روشنی نمیگویند. اینها دو گروه هستند؛ در بعضی آیات قرآن میفرماید گروهی وجود دارند که تکلیف شما هیچوقت با آنها روشن نمیشود؛ یعنی به گونهای برخورد میکنند که موضعشان مشخص نشود که بالاخره مؤمن هستند یا کافر، اینطرفی هستند یا آنطرفی، خادم هستند یا خائن؟
دسته دوم کسانی هستند که تکلیف خودشان هم با خودشان روشن نیست؛ یعنی اصلاً با خود مشکل دارند و موضع خود را نمیدانند و در یک تشویش و تذبذب به سر میبرند. اینها مصداق «مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذلِکَ» هستند که دائماً تغییر موضع میدهند؛ یک وقت انقلابی میشوند و یک وقت سازشکار، یک وقت حزباللهی میشوند و یک وقت لامذهب و بیدین میشوند، یک وقت چپ هستند و یک وقت راست، یک وقت مذهبی دوآتیشه میشوند و یک وقت مانند افراد بیدین موضع میگیرند و حرف میزنند!
در بعضی آیات قرآن، انسانها را در جامعه اسلامی به سه دسته طبقهبندی میکند: 1) درباره برخی میفرماید کسانی هستند که قلب سلیم دارند. آنها انسانهای صاف و صادقی هستند و اگر در جایی با مسئلهای مخالفت یا تردید کنند، مخالفتشان صادقانه است. اگر حقیقت را برای آنها تبیین کنید، لجاجت و عنادی ندارند، وقتی تبیین را درست بفهمند، میپذیرند. اینها انسانهای منصف، پاک و مؤمن هستند. قرآن میفرماید در قیامت همه شما گرفتار هستید «إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ»؛ یعنی مگر کسانی که قلب سلیم دارند. قلب سلیم یعنی یک وجدان منصف و پاک فطری. این افراد بیمار نیستند؛ اگر سوالی داشته باشند میپرسند و اگر پاسخ درست بود میپذیرند؛ اگر درست نبود، دوباره میپرسند یا از شخص دیگری جویا میشوند و در برابر حقیقت لجاجت و مقاومت نمیکنند. میدانید که از نظر قرآن، کافر جهنمی لزوماً همه غیرمسلمانان نیستند، بلکه برخی از مسلمانان هم از این جهت کافر هستند؛ یعنی دچار کفر عنادی و جحدی هستند. این کفر، کفری بر اساس لجاجت است؛ یعنی فرد میفهمد که اشتباه میکند، اما باز همان مسیر را میرود. این کافر جهنمی است، هرچند در شناسنامهاش مسلمان نوشته شده باشد.
از آن طرف، کافرانی وجود دارند که جاهد نیستند، بلکه جاهل هستند؛ یعنی لجباز و بیمار نیستند، بلکه بیاطلاع و قاصر هستند و مقصر نیستند. قرآن و روایات توضیح میدهند که آنها جهنمی نیستند، بلکه به لحاظ فکری مستضعف هستند و خداوند به گونهای دیگر و در موقعیت دیگری ــ ولو در عالم برزخ یعنی پس از عالم طبیعت و پیش از قیامت ــ آنها مسیر احتجاج و اتمام حجت را برای آنها کامل طی میکند. آن کفر و نفاقی که قرآن در برابرش موضع میگیرد و به جهنم و خلود در آن تهدید میکند، مربوط به کسانی است که عناد دارند و لجاجت میورزند، هرچند نام آنها ظاهراً مسلمان باشد؛ چون منافقان هم همگی در ظاهر مسلمان بودند.
در ضمن در اینجا هم یک نکته را بیان کنم؛ برخی میگویند خداوند چگونه دلش میآید که کسانی تا ابد در جهنم باشند؟ اینها تصور میکنند که این مسئله، اعتباری و قراردادی است! مانند این که قاضی حکم میدهد که مجازات شما شش ماه زندان یا حبس ابد است. آنها فکر میکنند عذاب الهی هم اینگونه است، در حالی که این مسائل قراردادی نیستند، بلکه مسائلی حقیقی هستند. اگر بخواهیم مثالی در دنیا بزنیم، مانند این است که بگویید: یک لحظه غفلت کردم و سوزنی در چشم من رفت؛ چرا باید تا آخر عمرم کور باشم؟ این نابینایی قراردادی نیست، بلکه اثر تکوینی آن عمل است. قرآن میفرماید برخی اعمال، ذات شما را خراب میکند. یک نوع جهنم، جهنم عَرَضی است؛ ما گناه و ظلمی مرتکب میشویم و جهنم مانند حمام روح برای پاک شدن بعد از مرگ است. کسانی که در این دنیا پاک نشوند، در آنجا آنها را پاک میکنند؛ هرچند در این دنیا این پاک شدن راحتتر بود، اما در آنجا با سختی تطهیر میشویم و موقتاً در جهنم میمانیم، البته موقتِ آنجا با موقتِ این دنیا متفاوت است.
اما درباره کسانی هم، قرآن میفرماید که آنها «خَالِدِینَ فِیهَا» (جاودانه در آن) هستند. خلود به این معنا نیست که خداوند بگوید ما شما را محکوم میکنیم تا در این زندان و میان این آتش بمانید؛ خیر، اصلاً جهنم در درون خود فرد است و جهنم ذاتیِ او شده است؛ یعنی خود فرد جهنمی شده و کاری با خود کرده است که جز آتش افروختن و سوزاندن کار دیگری نمیتواند بکند. کسی این عذاب را به او تحمیل نکرده و به او گره نزده است.
قرآن میفرماید: «نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ * الَّتِی تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ»؛ آتش برافروخته الهی که بر دلها طلوع میکند و خودش را نشان میدهد. - معنای این آیه بسیار جالب است- یعنی این آتش از درون طلوع میکند و تو آن را میبینی، نه این که تازه به وجود آمده باشد. این آتش در وجود خودت بود و خودت آن را برانگیختی و حالا پس از عبور از حجاب عالم طبیعت، آن را مشاهده میکنی.
امام خمینی (ره) تعبیر میکردند که این فرموده قرآن که جهنم بر کافر احاطه دارد، به این معناست که همین الآن احاطه دارد، نه این که بعداً احاطه پیدا کند بلکه «سَیُحیط»؛ یعنی همین الآن کسانی که به حقیقت این عالم کافر هستند (خواه نام آنها مسلمان باشد یا نباشد)، در جهنم هستند ولی خودشان متوجه نمیشوند. پل صراط مربوط به بعد از مرگ نیست؛ ما همین الآن روی پل صراط هستیم. پل صراط همین انتخابها و تصمیمهایی است که میگیریم. ما همین الآن داریم از جهنم که همان عالم طبیعت است عبور میکنیم؛ منتهی طبیعت و ماده، حاجب و حجاب است و اجازه نمیدهد متوجه شویم، ولی دود و سوزش این جهنم کمی نمایان میشود.
این حرص، حسد، کینهها، غصهها، تأسفها و افسردگیها همگی دود جهنم هستند که الآن به ما میرسد و در عالم بعد، حقیقت آن آشکار خواهد شد. برخی از ما خودِ آن جهنم میشویم و از آن جدا نخواهیم شد که مصداق «خَالِدِینَ فِیهَا» میشویم. در عین حال، خداوند در قرآن میفرماید که کارهای او مانند کارهای شما نیست و ممکن است «یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا» (همه گناهان را ببخشد)، اما آن هم شرط و شروطی دارد.
حالا شما اینجا این جریانشناسی آدمها را ببینید؛ در بعضی آیات میفرماید عدهای قلب سلیم دارند. این مسائل فقط مربوط به هزار و چهارصد سال پیش در مدینه نیست، بلکه اکنون هم اگر به جامعه خودمان در مسائل سیاسی، فامیلی، خانوادگی، همسایگی، تحصیلی، اجتماعی، اقتصادی و بازار نگاه کنید، دقیقاً وجود دارد و همیشه خواهد بود. موضوع این آیات «انسان بماهو انسان» است، نه انسان بماهو عرب، یا انسان قبیلهای و ساکن مدینه! بلکه انسان بماهو انسان است که فراتر از زمان و مکان است که شامل همه زمانها و مکانها میشود.
قرآن میفرماید یک دسته از مسلمانان مؤمن هستند اما ضعیف هستند؛ آنها خود را نه به لحاظ نظری و نه به لحاظ عملی تقویت نکردهاند و به شدت آسیبپذیر هستند. آنها در ظاهر مسلمان و مؤمن هستند، اجمالاً حج و زیارت میروند و ممکن است نماز و روزه و حجاب را هم تا حدی رعایت کنند، اما اگر بنیاداً سؤالات صریح و مستمری مطرح بشود یا در زندگی دچار بحران و مشکلات بشوند، در عمل نشان میدهند که به هیچکدام از این حرفها واقعاً ایمان ندارند ظاهراً دارند. ممکن است بسیاری از ما ــ و حتی خود من در برخی جنبهها ــ جزو همین افراد باشیم؛ یعنی اگر الآن از من امتحان کتبی بگیرند، همه پاسخها را بسیار خوب و اسلامی مینویسم، اما در امتحان واقعی زندگی، اگر مردود نشوم، حتماً تجدید میشوم؛ من خود را میشناسم.
قرآن میفرماید یک عده قلب زنده و سلیم دارند؛ آنها پاک هستند و پاک میمانند. ممکن است در میان مسیر، اشتباهات و خطاهایی مرتکب شوند، اما خداوند میفرماید کثافتکاریهای بزرگ را نکنید، خطاهای کوچک شما بخشیده خواهد شد و اینها نادیده گرفته میشوند؛ چون انسان در مسیر درست حرکت میکند و انسان هم بالاخره خطا میکند.
2) گروه دوم صاحبان قلبهای بیمار هستند؛ خواه مؤمن باشند یا غیرمؤمن. مؤمنی که شکاک است و واقعاً به این مسائل که ما در محضر خدا هستیم، بهشت و جهنم وجود دارد و حق و باطل هست، یقین ندارد. ما احتمال میدهیم اینها درست باشد و حتی احتمال قوی میدهیم و از آن دفاع هم میکنیم، اما یقین نداریم؛ از این رو به محض این که موقعیتی مانند غضب، خشونت، شهوت، پول، مقام یا انتقام پیش میآید، درست مانند کافران عمل میکنیم و اختیار خود را از دست میدهیم. این دسته دوم کسانی هستند که در ظاهر انسانهای خوبی به نظر میرسند، اما در شرایطی خاص، کارهایی انجام میدهند و حرفهایی میزنند که اصلاً باور نمیکنید این همان شخص باشد. حتی خود انسان گاهی کارهایی میکند که وقتی به حالت عادی برمیگردد، باور نمیکند؛ مثلاً عصبانی میشوم و یک چیزی میگویم بعداً که حالم جا میآید، باور نمیکنم که من این حرف را زدهام یا این کار را کردهام!
کسانی که خطا میکنند و بعداً میگویند اصلاً نفهمیدیم چه شد، هم راست میگویند و هم دروغ. راست میگویند از این جهت که شاکله وجودی خود را بهگونهای تربیت کردهاند که در آن لحظه میگوید خدا و قیامت سر جای خود، اما من الآن این کار را انجام میدهم دروغ میگویند از این جهت که وقتی میگویند من آن اصول را قبول دارم اما این کار را هم انجام میدهم، در واقع آن اصول را باور ندارند. لذا روایاتی داریم در برابر افراطیون و خوارج که میگفتند هر کس گناه کند کافر شده است؛ چون چطور میتوانی مؤمن باشی و بگویی خدا هست و ما در محضر او هستیم، اما مرتکب این گناه یا ظلم بشوی؟ پس او کافر شده است و باید دوباره توبه کند.
از طرف دیگر، مرجئه که لیبرالهای مذهبی آن روزها بودند، میگفتند این حرفها یعنی چه و چرا اینقدر سختگیرانه عمل میکنید؟ خیر، اینگونه نیست؛ خداوند بسیار مهربان است و اصلاً به عمل کاری ندارد؛ همین که قلبت پاک باشد و در دل بگویی خدا را قبول دارم، کافی است؛ حال اگر قماربازی کنی، شراب بنوشی، بیحجاب باشی، دروغ بگویی، خیانت کنی، اختلاس یا رشوه بگیری، چندان مهم نیست و همین که شب احیا اشکی جاری شود، زیارتی بروی و حالی پیدا کنی، کافی است. این سخن هم نادرست است.
امام(ع) و اهل بیت(ع) میفرمایند نه این درست است و نه آن؛ شما نمیتوانید عمل را از ایمان تفکیک کنید و بگویید قلب من پاک است اما عملم ناپاک است این ممکن نیست. اما آن سخن خوارج هم که با گناه کردن کافر میشوی، درست نیست؛ بلکه تو فاسق شدهای و نه کافر. تو دچار فساد شدهای و خطایی مرتکب گشتهای و به خود و دیگران آسیب زدهای، اما این پایان راه نیست و امکان بازگشت وجود دارد. بعد میفرمایند بله، در آن لحظهای که مشغول انجام این گناه هستی، نمیتوان گفت که مؤمن هستی؛ در همان لحظهای که اختلاس میکنی، رشوه میگیری، خیانت جنسی میکنی و مرتکب گناه میشوی، در آن لحظه نمیتوان گفت مؤمن هستی، اما نمیشود بگویی این کلاً کافر شد! به همین دلیل، وقتی آن عمل تمام میشود، خود فرد شرمنده میشود و میگوید عجب اشتباهی کردم!. پس او کافر نشده، بلکه فاسق شده است و گناه غیر از کفر است؛ این مرز میان این دو وضعیت است.
3) یک جریان سوم هم وجود دارد که قرآن میفرماید اصلاً قلب او مرده است؛ قلب جسمانی او میتپد، اما قلب روحانیاش کارش تمام شده است. او اصلاً نمیشنود؛ یعنی گوش مادیاش میشنود، اما خودش حقیقت را دریافت نمیکند. او میبیند، ولی در حقیقت بینا نیست و مصداق «صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ» است؛ نه درست میبیند و نه درست میشنود و مواضع خود را هم شفاف بیان نمیکند و لالبازی درمیآورد! آنها مصداق «فَهُمْ لَا یَرْجِعُونَ» و «فَهُمْ لَا یَفْقَهُونَ» هستند؛ اینها هرگز حقیقت را بهدرستی نمیفهمند و از گروههایی هستند که با وجود فهمیدن، لجاجت میکنند. این افراد برنمیگردند و مسیر انحراف را تا پایان میروند. این سه دسته در زمان پیامبر(ص) بودند و الآن هم هستند.
هشتگهای موضوعی